'De kerk verdwijnt in Nederland', over dat thema hoop ik te spreken in de Leerdienst van volgende week zondagavond (14 februari, Grote of Barbarakerk, met koffie en gesprek na afloop).

Alleen al de PKN verliest per maand meer dan zo'n 3000 leden. Met de Rooms Katholieke Kerk gaat het zo mogelijk nog harder achteruit. Overal worden kerkgebouwen afgestoten en vindt er schaalvergroting plaats.
Is het tij nog te keren? De PKN voert een missionaire campagne met diverse gespreks- en instructie-bijeenkomsten in het land. Er is een mooie map met 30 kansrijke modellen voor missionaire gemeente, en in locale gemeenten wordt veel creativiteit aan de dag gelegd. Maar ondanks al die inzet en inventiviteit gaat de ontkerkelijking van Nederland in hoog tempo door.

Alle cijfers wijzen erop dat de teruggang nog lange tijd en ingrijpend door zal gaan, totdat er in de meeste plaatsen nog kleine gemeentekernen zijn overgebleven. Als predikant heb ik ook dat gevoel en bewustzijn: de afbraak is nog lang niet voorbij en zal veel ingrijpender zijn dan we in allerlei kerkelijke vergaderingen durven te benoemen.

In deze leerdienst wil ik de aandacht niet richten op mogelijke 'oplossingen', als die er al zouden zijn, of op nieuwe modellen, methode's en praktische tips. Ik wil me richten op vragen als deze: Wat doet het met òns die nog achterblijven in die kleiner wordende kerk? Of wat doet het met ons als randkerkelijken, of als hen die de kerk eerder al verlaten hebben? Wat doet het met ons als Nederlanders, als we zien dat kerk en christelijke godsdienst verdwijnen?
En ook: Hoe komt het dat secularisatie en moderne cultuur zo diep ingrijpen in ons geloof en kerkzijn, in ons eigen hart en leven? En wat houden we nog over, als dit proces ooit misschien is uitgewerkt?

Teveel grote vragen voor een bescheiden kerkdienst met gesprek achteraf. Maar wel goed om ze eens te stellen, om met elkaar te delen 'wat het ons doet', dit diep ingrijpende proces van 'de kerk die verdwijnt in Nederland'.

Zondagavond 14 februari, Grote of Barbarakerk, Culemborg, 19.00 uur, met koffie of thee en kringgesprek na afloop.

Dr. Bert de Leede, hoofddocent van de Protestantse Theologische Universiteit (PThU), vindt dat de preek van PKN-dominees scherper moet. "Gods Woord is partijdig, schept onderscheid en vraagt om keuzen." Godsdienstsocioloog Gerard Dekker vindt dat de Nederlandse kerken zichzelf overbodig maken door eigen burgerlijkheid.En intussen heeft het kairos-document, een uiterste noodkreet van de Palestijnse christenen, slechts lauwe of afwerende reacties gekregen van de Nederlandse kerken. Calculerende kerkleiders ontvingen het document met ontwijkende woorden. Het meest afhoudend was de Raad van Kerken, die in vroeger jaren juist moedig leiding gaf aan de kerkelijk discussie over het midden-oosten conflict. De Raad van kerken is nu een veilige koffiekamer geworden waar men zich liever bezig houdt met oecumenische dooperkenning.

Intussen gaat de etnische zuivering van de Palestijnse gebieden mededogenloos door, huizen worden afgebroken, burgers tot wanhoop gedreven; hier een dode, daar een dode, geen krant die erover schrijft ... want het zijn Palestijnen, totdat er weer Joodse slachtoffers vallen. Het duurt niet lang meer, en dan wonen in het land van Jezus vrijwel geen christenen meer, en wij, ook de PKN, hebben dat laten gebeuren.

Mensenrechten en internationaal recht moeten voorop staan, aldus de IP-nota van de PKN; woorden die met de mond beleden worden. Diaconale en pastorale hulp alleen achter de schermen, maar publiekelijk in actie komen voor datzelfde recht van Palestijnen, onder wie ook onze broeders en zusters in Christus? Nee, want dat schaadt teveel ons eigenbelang. Toine van Teeffelen kan schrijven wat hij wil . . . en Meta Floor kan schrijven wat ze wil, maar haar eigen kerkleiding vindt vooral dat ze voorzichtig moet zijn.

De Palestijnse kerken dreigen te verdwijnen, de Nederlandse kerken ook, mijn eigen PKN ook, veel sneller dan we durven toegeven. Wat zal overblijven tussen de kerken hier en daar is onze bittere schuld, schuld omdat we de schreeuw om recht niet wilden horen. Dan zullen we misschien ook moeten toegeven dat we ons vroom verscholen achter een onbijbelse Israël-theologie, die in geen enkel officieel PKN-document grondig werd onderbouwd.

Misschien is het tijd voor Sabeel NL, Werkgroep Keerpunt, de Nederlandse Kairosgroep en geestverwante organisaties om over te gaan tot publieke acties, demonstraties voor het LDC-gebouw en het aartsbisschoppelijk paleis in Utrecht; daar petities aanbieden en zo proberen nog een keer stem te geven aan die noodkreet uit Bethlehem van onze broeders en zusters in het land van Jezus. 

Misschien dat Bert de Leede dan ook meedoet, want "Gods Woord is partijdig, schept onderscheid en vraagt om keuzen."

Lees meer: Preek in PKN moet scherper en Kerken maken zichzelf overbodig
Hier: alles over het kairos-document

Na Theo van Boven is nu ook Bert de Vries toegetreden tot de Raad van Advies van The Rights Forum. De Vries was fractievoorzitter van het CDA in de Tweede Kamer, minister van Sociale Zaken en Werkgelegenheid en partijvoorzitter van het CDA.

Is Uri Avnery tegen het kairos-document van de Palestijnse christenen?

Lees meer: Tegeltje voor Trouw (daar ook de reactie van Avnery op het artikel in Trouw)

Volgens premier Balkenende was de steun van Nederland aan de oorlog in Irak in 2003 volkenrechtelijk wel gerechtvaardigd, want toen had hij nog niet de kennis van nú. En zo laat de PvdA hem terwille van de coalitie ontsnappen, ook al gaat het ethisch en internationaal juridisch om een cruciale kwestie, waarbij alle 'normen en waarden' op scherp komen te staan.

Lees meer: Ook in 2003 was inval in Irak al niet toegestaan (Leon Wecke in Trouw)
en ook: Met open ogen (Rob de Wijk in Trouw)
en: Davids: Premier schoot in de verkeerde richting (NRC)

Ik weet nog goed hoe moeilijk wij als kerkelijke gemeente het ermee hadden: Is het nu wel of niet goed dat onze regering de inval in Irak steunt? Meedoen aan een oorlog of die steunen is de meest ingrijpende beslissing die een regering kan nemen.
En nu schrijft de Commissie Davids: "Premier Balkenende gaf weinig leiding aan het debat, de Tweede Kamer werd onvolledig geïnformeerd en er ontbrak een volkenrechtelijk mandaat voor de Amerikaans-Britse inval in 2003." "Uit de rapporten van de [Nederlandse] inlichtendiensten werden van kabinetszijde slechts die uitspraken gedestilleerd die pasten in het reeds ingenomen standpunt."
Hier: Rapport Commissie Davids

Hier de beslissende speech van Colin Powell voor de VN Veiligheidsraad op 5 februari 2003, vol van leugens, zo zou later blijken.

Koningin Beatrix zei in haar kersttoespraak: "Om te kunnen meeleven is tastbare nabijheid nodig." Dat dacht de Eeuwige ook, en daarom werd Hij geboren als een tastbaar mensenkind.

In het verleden ben ik betrokken geweest bij de bezinning van christelijke basisscholen op hun eigen identiteit. Veel christelijke scholen vinden het moeilijk daaraan vorm te geven, en verliezen hun identiteit steeds meer.
Volgens Cil Wigmans, bestuursvoorzitter van een organisatie met veertien christelijke scholen, is daarvoor een heldere verklaring: ze hebben te kampen met tegenstrijdige belangen en onverenigbare doelen. Scholen willen alle ouders te vriend houden en ze worden voortgedreven door maatschappelijke ontwikkelingen en een veeleisende overheid.

Lees meer: Identiteit is een opdracht voor iedere school

In de meeste grote steden is al een groot aantal kerken gesloten, in de dorpen zal dat ook gebeuren. Er zullen allerlei dorpen zonder zichtbaar kerkelijk leven komen. Daarvoor in de plaats komen regionale PKN-gemeenten. Die voorspelling doet prof. dr. Hijme Stoffels in een interview in het Friesch Dagblad.
Lees meer: PKN moet alle kerken in een dorp straks sluiten

Er komen dus steeds minder geregistreerde leden. De ontwikkeling van een nieuw registratiesysteem zal (na eerdere fiasco's) in totaal ruim 8,5 miljoen euro kosten, nog een miljoen meer dan we vorig jaar dachten.
Lees meer: Ledenregistratie PKN

Ik vermeld zulke gegevens niet om elkaar de put in te praten, maar omdat we met open hart en ogen moeten beseffen dat de kerkelijke situatie in Nederland zich drastisch en in hoog tempo wijzigt, met grote gevolgen voor het kerkelijk leven.

Twee Culemborgse collega's, Henk Fonteyn en Kees van der Zwaard, schreven het boek: 'Tussen front en thuisfront. Verhalen van loyaliteit en loslaten, liefde en verlies'. Daarin vijf dubbelportretten van op vredesmissie uitgezonden militairen en de achterblijvers thuis. Over hun loyaliteiten, relaties, levensbeschouwing, spiritualiteit en innerlijke worstelingen.

Lees meer: Tussen front en thuisfront

"De Westerse mens lijkt in zijn zogenaamd onbegrensde openheid en tolerantie een huis zonder interieur te worden, waar elke wind doorheen kan waaien. [...] Zijn we dan zó vervreemd van onze christelijke wortels [...]? De achteloosheid waarmee de kerk wordt verlaten en met name de minachting voor de kerk die toch onze moeder is en ons alles heeft gegeven tot het Woord van God aan toe, kan ik maar moeilijk begrijpen."

Aldus Marcel Poorthuis, universitair hoofddocent aan de Faculteit Katholieke Theologie van de Universiteit van Tilburg. In de Maand van de Spiritualiteit schrijft hij een aantal rake dingen over 'religieus toerisme'.

Lees meer: De schat onder de eigen haard

Nog nooit was ik op een CDA partijcongres, laat staan dat ik ooit zat aan de voeten van Jan Peter Balkenende. Zaterdag 31 oktober gebeurde dat toch, met m'n fotocamera tussen de vakfotografen op de vloer voor de eerste rij.
Ik was er niet voor Balkenende maar voor Dries van Agt. Enkele CDA'ers hadden het idee geopperd dat Van Agt zijn boek Een schreeuw om recht op het congres zou presenteren, maar dat vond de partijleiding toch wat teveel van het goede. Wel mocht Van Agt na afloop, bij de borrel, zijn boek verkopen en signeren. En daarvan werd verrassend veel gebruik gemaakt, ook door prominente CDA'ers.

Hier: de foto's

Opmerkzame bezoekers van deze website hebben misschien gezien dat de rubriek 'Synode' verdwenen is. Die is verwijderd omdat ik onlangs - na lang wikken en wegen - heb besloten mijn taak als afgevaardigde naar de synode terug te geven aan de classicale vergadering. De belangrijkste reden is, dat ik in de synode en bij de kerkleiding tevergeefs heb gezocht naar meer ruimte voor open gesprek en meer openheid voor inbreng vanuit het grondvlak.

Ik begrijp dat we voorlopig nog moeten werken met de organisatorische beperkingen van een veel te grote synode. Maar de kern van de zaak is m.i. dat de leiding van synode en dienstenorganisatie veel te bang is voor de diversiteit van debat en meningsvorming in kerk en synode, en op voorhand alles willen sturen.
Ik kan mij niet aan de indruk onttrekken dat deze angstvallige houding meespeelt in de zogenaamd 'oecumenische' koers die het moderamen al geruime tijd volgt, zoals die tot uiting komt in het Manifest voor eenheid en de beoogde Nationale Synode (allemaal zonder dragende besluiten in de PKN-synode). Dat is risicoloze oecumene die geen einde zal maken aan de maatschappelijke marginalisering van de kerken, alle nieuwe gadgets ten spijt.

Eerder al maakte ik een reeks kanttekeningen bij het functioneren van synode en kerkleiding: Het kan beter

Kees Posthumus, hoofdredacteur van Woord & Dienst, heeft de hand weten te leggen op een nog vertrouwelijke nota van de PKN over 'strategische communicatie'. In die nota staat ook dat predikanten betere ambassadeurs moeten worden van het merk 'PKN'. Ik citeer Posthumus (W&D, 25 sept. 2009, p. 10):

"Veel predikanten voelen weinig tot geen betrokkenheid bij de kerk, laat staan warme gevoelens. Zo krijgt de kerk evenveel gezichten als er predikanten zijn [aldus de nota]. Wat is het probleem [zo vraagt Posthumus]? De kerk is toch veelvormig en principieel pluriform? Daar denkt de kerk [de PKN kerkleiding] anders over. De kritische en afstandelijke dominee's 'zwakken het centrale merk en de positie van de Protestantse Kerk in het maatschappelijk spectrum af' [aldus de nota]. [...] Dat moet anders [aldus de nota], de kerk gaat 'meer loyaliteit van voorgangers met de kerk als geheel creëren'. Daarvoor is een setje maatregelen bedacht, waaronder 'de predikanten zich meer bewust laten worden van het eigene van de Protestantse Kerk', 'inzetten bij predikanten die wel loyaal zijn', en 'effect van gedrag op het merk opnemen in de opleiding en nascholing van predikanten'. " 

'Het moet toch niet gekker worden', denk ik dan. Stel dat ik zulke maatregelen zou voorleggen aan mijn kerkenraadsleden, om meer loyaliteit aan onze gemeente (en mij) te creëren. Ze zouden me bezorgd aankijken en vragen of het nog wel goed met me gaat. En daarna: "Je hebt toch altijd verkondigd dat het gaat om het 'merk' van Christus?"
De in de nota genoemde maatregelen verraden angstige bezorgdheid. Posthumus typeerde in het vorige nummer van W&D (11 sept.) de kerkleiding als 'angsthazen'. Het zou mooi zijn als die 'angsthazen' veranderen in 'wilde ganzen' (typering van de filosoof Sören Kierkegaard), die ons er toe verlokken onze eigen vleugels uit te slaan.

Lees ook: Bedenkingen over ‘PKN als sterk merk’ (ND), Kerkewerk als merkenwerk (Trouw) en het Culemborgse lied (gezongen op Kerk 's Anders): De PKN als merk

Op deze website schrijf ik regelmatig over Israël en de Palestijnse gebieden. Als u eens met eigen ogen wilt zien hoe het daar is, kan ik wijzen op een aantal goede reismogelijkheden. Het zijn drie reizen die worden geleid door reisleiders die vanuit verschillende gezichtspunten heel deskundig zijn, en u op allerlei mooie, boeiende en vaak ook hartverscheurende plaatsen zullen brengen.

8-18 april 2010, onder leiding van Simon Schoon (Nes Ammim) en Meta Floor (Kerk in Actie & Sabeel)

16-26 april 2010, Reis georganiseerd door Vrienden van Sabeel NL, o.l.v. Riet Schelhaas en ds. Willemien Keuning

6 - 16 mei 2010, onder leiding van Janneke Stegeman (Vrienden van Sabeel NL) en Meta Floor (Kerk in Actie & Sabeel)

20 juli 1 augustus: Jongerenconferentie
Iedere zomer organiseert Sabeel Jerusalem een conferentie voor jongeren van 18-30 jaar. Deze groep jongeren gaat onder leiding van enkele Palestijnse jongeren op reis door Israël/Palestina, ontmoet veel vertegenwoordigers van vredes- en mensenrechtenorganisatie en ontdekt wat de invloed van de Israëlische bezetting is op het leven van Palestijnen. Een zeer bijzondere ervaring waarin je ´de andere kant van Israël´ ontdekt. De reis vindt plaats van 20 juli – 1 augustus 2010. Wees welkom! Meer info op website Sabeel of bij Meta Floor.

Foto: Uitzicht over het Jordaandal

Een paar jaar geleden kreeg ik bezoek van een ouderejaars student die graag met me wilde praten. Aanleiding was het hoofdstuk in mijn boek Kijk op geloof over homosexualiteit. Hij worstelde met zijn eigen 'homosexualiteit en geloof', maar voelde zich aangesproken door wat ik in dat hoofdstuk geschreven had. Inmiddels heeft hij goed zijn weg gevonden, en is bovendien actief geworden in het zgn. Regenboogforum. Hij vroeg mij onlangs of ik op mijn website wat reclame wilde maken voor dat forum.

Dat doe ik graag, bij deze: Regenboogforum.nl

Donderdag 24 september opende minister van Justitie, E. Hirsch Ballin, het Centrum voor Justitiepastoraat aan de Universiteit van Tilburg. Deze feestelijke gebeurtenis ging gepaard met de viering van het 60-jarig jubileum van het Protestantse en Rooms-Katholieke Justitiepastoraat. Deel van de feestelijkheden was de presentatie aan de minister van de eerste publicatie van het Centrum: het Handboek Justitiepastoraat.

In dit handboek, waarvan ik zelf ook een hoofdstuk geschreven heb, gaat het vooral over 'herstelrecht' en 'herstelgericht pastoraat'. Het is de bedoeling dat gevangenen in de toekomst meer leren nadenken en spreken over het delict dat ze begaan hebben, en dan ook de mogelijkheden van herstel durven zien: herstel van hun eigen verantwoordelijkheid, van hun eigenwaarde en relaties, en soms misschien ook van de relatie met slachtoffers. Dit betekent vanzelfsprekend ook meer aandacht voor de slachtoffers.
In herstelgericht pastoraat gaat het dus om 'schuld', 'vergeving' en 'bekering', traditionele woorden waarmee we niet altijd meer zo goed uit de voeten kunnen. In mijn bijdrage aan het handboek probeer ik te laten zien hoe wezenlijk en actueel die oude woorden zijn, voor ons allemaal. Juist de wereld van de gevangenis is een spiegel die scherp laat zien wat er speelt in héél de kerk en samenleving.

Dirkje Ebbers, één van onze gemeenteleden, is beeldhouwster in haar vrije tijd. In een Culemborgse stadstuin (niet die van Dirkje zelf) is van haar nu een kleine expositie met beelden van vijf vrouwen: Batseba, de vrouw van Lot, Sara, Maria en 'spelende vrouw'.

Hier enkele foto's

Vier leden van de PKN, onder wie mevr. Hebe Kohlbrugge en ds. Hans Kronenburg, hebben een brief gestuurd naar het synodebestuur over de dialoog met de islam. Ze wijzen in de brief op de bedreigde positie van moslims die christen worden, op de betekenis van het Jodendom voor de dialoog en het eigen karakter van het christelijk geloof ten opzichte van de islam. "Het gaat ons om de vraag, of we onder God/Allah als de Éne wel hetzelfde verstaan."

Deze en andere aspecten uit de brief zijn inderdaad wezenlijk, maar feit is ook dat de concrete dialoog met de islam in ons land nauwelijks bestaat. Het multi-religieuze risico is momenteel eerder dat we géén relaties en gesprek hebben, dan dat we daarin onze eigenheid verliezen, zoals de briefschrijvers vrezen. Daaraan moet, lijkt mij, prioriteit worden gegeven: het bouwen aan vertrouwenwekkende relaties tussen moslims en christenen, waar dan ook al die aspecten van de brief ter sprake kunnen komen. Hier ligt ook een belangrijke vraag aan de moslims in Nederland, want in de praktijk blijkt het, zoals ik weet uit eigen ervaring, erg moeilijk om gesprekspartners uit hun gemeenschappen te vinden. Zonder de bedding van zulke concrete relaties blijven we in kerkelijke brieven en notities óver elkaar praten, met alle risico's van dien.

Lees meer: Brief PKN’ers over dialoog met islam (FD) en de brief en Kerk verliest eigenheid (Trouw)

Eind juni kregen alle PKN-predikanten gratis en ongevraagd het boek Wij kiezen voor eenheid toegestuurd. Dit boek is een uitwerking van het Manifest voor eenheid, dat door leiders van verschillende kerken op persoonlijke titel werd ondertekend, onder wie PKN-scriba Arjen Plaiser en Peter Sleebos van de Verenigde Pinkster- en Evangeliegemeenten, die beiden ook hebben bijgedragen aan het boek. In de begeleidende brief wordt het boek getypeerd als 'een mijlpaal in de Nederlandse kerkgeschiedenis'.

De stuurgroep achter deze initiatieven bestaat voornamelijk uit christenen van rechts-orthodoxe en evangelicale richting. Begrijpelijk daarom dat er vanuit het midden en de vrijzinnige vleugel van de kerk kritische vragen zijn gerezen over dit initiatief, o.a. of zij niet horen bij die pluriforme eenheid.

Persoonlijke deel ik die kritiek en verbaas me erover dat PKN-leiders zulke initiatieven die niet ècht oecumenisch zijn zo krachtig steunen. We zien hierin de voortzetting van een koers die al eerder is ingezet onder leiding van de vorige PKN-scriba, Bas Plaisier. Hij oriënteerde zich vooral op de rechter en evangelicale flank van de kerk(en) en had weinig verwachting meer van de andere modaliteiten. Mijns inziens is dat een schadelijke breuk met de pluriforme traditie van de S0W-kerken voordat ze in 2004 opgingen in de PKN. Door grote groepen van de kerk zo te miskennen schaden we juist de eenheid van de Kerk. We negeren dan bovendien veel talent en dynamiek, ontlopen wezenlijke ontmoetingen en gesprekken over het evangelie, en dragen bij aan de verdere marginalisering van de kerken in onze samenleving. We hebben weinig aan een gemakkelijke oecumene op 'rechts', als we de breedte van de eigen kerk verwaarlozen.

Lees meer: Opstellers manifest negeren vrijzinnigen en Onvrede VVP

Onlangs verscheen de brochure U bent geliefd bij drie op DVD verkrijgbare preken van de bekende Nederlandse priester Henri Nouwen. Deze brochure bevat drie liturgieën, die gebruikt kunnen worden voor bijeenkomsten waarin de preken beluisterd worden. Voor bestelinfo over brochure en dvd kunt u via dit emailadres (van P. Hanemaaijer) contact opnemen.

Nouwens pastorale en theologische werk geniet veel belangstelling, internationaal en ook in Nederland (hier website). 

In twee jaar tijd is het ledenaantal van de PKN afgenomen met 40.000 leden (belijdende leden en doopleden) en ook nog eens 40.000 'overige geregistreerden' (niet gedoopte leden). Per maand betekent dat een afname van ruim 3300 leden (incl. 'overige'). Onze Culemborgse Barabara gemeente heeft ca. 3000 leden (belijdende leden, doopleden en overige). Elke maand verliest de PKN dus meer dan een gemeente van die omvang.

Lees meer: PKN verliest leden

In het RD las ik enkele treffende uitspraken over Calvijn van de 19e eeuwse theoloog Allard Pierson (1831-1896):

"Kalvijns geleerdheid", aldus Pierson, "houdt met Augustinus op. De theologie der middeleeuwen bestaat voor hem niet. Met zijn katholieken voorganger Thomas van Aquino is hij zo goed als onbekend." De Institutie is voor Calvijn een godsdienstig leesboek voor beschaafde christenen. De 'Summa' [van Thomas] is een werk om bestudeerd te worden; het vereist meer inspanning van het denkvermogen. Het grootste verschil bestaat echter in de methode van deze beide werken; die van de roomse theoloog is veel meer die van onderzoek, die van de Protestantse veel meer dogmatisch.
"Er is bij Kalvijn nooit een wikken en wegen van argumenten, een opsporen van het voor en tegen. Kalvijn lezende, leert men denken zo als hij zelf heeft gedacht, maar men leert niet denken in het algemeen; de geest wordt niet gescherpt; de behoefte aan onderzoek niet opgewekt." "Gewone lezers moeten de indruk ontvangen dat het is zo als Kalvijn het zegt, en houden zij zich aan hem, dan zullen zij al zeer spoedig zich inbeelden, dat er tegen zijn leer niet veel in te brengen valt." Bij Thomas van Aquino is dit niet het geval, hij houdt "om zo te spreken, ten aanzien van elke theologische stelling de evenaar in de hand. De weegschalen gaan op en neer", en zo kan de balans wel eens naar de andere kant overslaan. Hij stelt ons zelf in staat om tot een andere conclusie te komen.

De door Pierson geprezen methode van de middeleeuwse theologie werd in Nederland overigens voortgezet aan de protestantse universiteiten en bereikte daar een hoog niveau: de 17e eeuwse protestantse scholastiek. Calvijn werd in Nederland pas echt een nationale grootheid door Abraham Kuyper (1837-1920), de voorman van de Gereformeerde Kerken.

Lees meer: De Kalvijnstudies van Allard Pierson

Vorig jaar schreef ik een stukje in het kerkblad over de risico's van e-mail. Ik gaf toen het advies om e-mail niet te gebruiken als er spanning of ruzie is, of het risico van misverstand of onbegrip. In zulke gevallen moet je persoonlijk contact zoeken, minstens via de telefoon, zodat je beter kunt aanvoelen hoe je bij elkaar overkomt. Bij dreigend conflict biedt de e-mail je teveel ruimte om je achter je woorden te verschuilen, of je gaat vanuit je angst of irritatie de mail van de ander onnodig achterdochtig interpreteren.
M'n stukje in het kerkblad riep veel herkenning op, maar ik zie - ook in eigen gemeente - nog veel misgaan door lichtvaardig gebruik van e-mail. Reden om te verwijzen naar een artikel in het Ned. Dagblad waar het onderwerp uitvoerig aan de orde komt.

Lees meer: E-mail is soms een vloek (ND)

N.a.v. van de recente commotie over 'schepping en/of evolutie' heeft een groep christenen een gezamenlijke Verklaring over God als Schepper uitgebracht. In de verklaring staat dat meningsverschillen over hoe God alles heeft geschapen "geen barrière hoeven te vormen om elkaar te accepteren als broeders en zusters in Christus". De verklaring wordt ondertekend door diverse kerkelijke opinieleiders, onder wie twee leden van het PKN-moderamen.

Om twee redenen zou ik er vanaf zien een dergelijk verklaring te ondertekenen. Ten eerste is het de funderende vóóronderstelling van de Kerk dat je elkaar accepteert als broeders en zusters in Christus. Als je elkaar gaat vragen dat fundament te bevestigen door ondertekening van een verklaring verzwak je in feite dat fundament.
Ten tweede kan de indruk ontstaan dat het van ondergeschikt belang is hoe resultaten van moderne wetenschap worden verwerkt in geloof en theologie (incl. de uitleg van Genesis), terwijl dat juist een cruciaal punt is voor de geloofwaardigheid van kerk en geloof in onze moderne cultuur. De verklaring onderkent wel de waarde van de wetenschap voor het (scheppings)geloof, maar laat in het midden hoe en in welke mate, terwijl daar de urgente vragen liggen. Ernstige verschillen op dat punt hoeven niet bezworen te worden door een geruststellende verklaring.

Lees meer: Een verklaring van gezamelijk geloof in God als Schepper en Breed gedragen

Het is opvallend en ook wel merkwaardig dat er dit jaar, 500 jaar na zijn geboorte, zoveel aandacht wordt geschonken aan Johannes Calvijn. Voor zover ik na kan gaan bestaat er onder collega-theologen en gemeenteleden weinig warme belangstelling voor hem; er leven maar weinig gevoelens van verwantschap, en Calvijn wordt nauwelijks meer gelezen. Theologisch is daarvoor een belangrijke reden: Calvijns deterministische leer van de dubbele predestinatie heeft lange tijd een donkere schaduw geworpen over het protestantisme in Nederland (in bepaalde kringen is dat nog steeds zo). Alleen al dit kernstuk van Calvijns theologie zal een herleving daarvan in de weg staan.

Waarom dan toch zoveel boeken, tentoonstellingen en lezingen? Een herdenking als defintief afscheid? Een poging onze protestantse identiteit opnieuw te profileren? Zoeken we, zoals Balkenende, in Calvijn een ankerpunt voor onze losgeslagen 'normen en waarden'? Ik vermoed dat zo'n Calvinistische profilering of verankering niet meer zal lukken. De Calvijn-herdenking is een hype die vooral doet voelen hoe groot de afstand is geworden.

Lees meer: Platform Calvijnherdenking en Balkenende wil nieuw verantwoordelijkheidsbesef en Calvijn op kotter

De liefde (agapè) en de daarmee gegeven vrijheid zijn 'uitvindingen' van de joods-christelijke traditie, beter gezegd: ze zijn geschenk van Christus. Sinds Renaissance en Verlichting heeft die vrijheid zich steeds meer ontwikkeld als een eigenstandige grootheid die vaak op gespannen voet staat met de bron waaruit ze voorkomt: de christelijke liefde. "Wat dat betreft is het christendom een religie die zichzelf zou kunnen uitwissen”, aldus prof. Patrick Chatelion Counet in Trouw. In dezelfde lijn ligt zijn uitspraak: "Atheïsme is te danken aan de bijbel."
Counet is onlangs bijzonder hoogleraar Bijbel en Cultuur geworden aan de Universiteit van Amsterdam, op een leerstoel die is ingesteld door het Bijbels Museum en de NCRV.

Lees meer: Léés die bijbel

Begin maart verscheen een derde druk van mijn boek Kijk op geloof. Christelijk geloof uitgelegd (Boekencentrum).

Ik ben niet alleen blij dat een boek waarin ik veel geïnvesteerd heb nog steeds goed wordt verkocht, maar ook dat er kennelijk bij velen de wens leeft om meer inzicht te krijgen in het christelijk geloof, - in hun eigen geloof.

Op zondag 1 maart deed ds. Klaas Vos intrede als de nieuwe predikant van de Protestantse Gemeente Woensdrecht te Ossendrecht. Hij werd aan deze gemeente verbonden door ds. Ad van Nieuwpoort, predikant van de Thomaskerk te Amsterdam.

Klaas Vos preekte over Johannes 1:29: "Zie het lam Gods, dat de zonde der wereld wegdraagt". Het was een kerkdienst die mij grondig goed deed.

Lees en zie meer: Foto's van de intrededienst en De nieuwe dominee van Ossendrecht (NRC) en God kwam me mijn strot uit (Trouw)

In fusieprocessen van Samen op Weg is vaak verschil te merken in stijl van vergaderen en kerk-zijn, verschillen die vaak te herleiden zijn tot historische achtergronden. Zulke verschillen beschrijft Annemarie Houkes in haar onlangs verdedigde proefschrift Christelijke vaderlanders. Godsdienst, burgerschap en de Nederlandse natie, 1850-1900.

"Waar gereformeerden de nadruk legden op strijd, legden hervormden de nadruk op getuigen, op het laten doorwerken van hun persoonlijke geloofsovertuiging in al hun maatschappelijk handelen”, aldus Houkes.

Lees meer: Het dilemma van strijden of getuigen en Hervormden uit de gereformeerde schaduw gehaald

Het was niet moeilijk om boos en verontwaardigd te zijn op Paus Benedictus en de holocaust ontkennende bisschop Williamson. Ook het moderamen van de PKN klom in de pen. Toch verbaast Désanne van Brederode, Buitenhof-columniste en overtuigd katholiek, zich over deze verontwaardiging, want:

"Een handvol ontkenners van de gruwelijke genocide op de Joden kun je nog afdoen als krankzinnig en hoegenaamd niet representatief voor de vele andere katholieken, maar erger is het dat de katholieke kerk, op het moment dat u dit leest, zelf voor het zoveelste jaar op rij passief bijdraagt aan een genocide. Een genocide waar geen oorlog of dictator aan te pas komt en die zich afspeelt ver van onze comfortabele bedden, in grote delen van Afrika – een genocide met de naam aids. De schade die de achterhaalde seksuele moraal en het daaruit voortvloeiende condoomverbod in de armste delen van de wereld aanrichten, is ronduit weerzinwekkend."

Bij deze passage moest ik denken aan mijn zus, die werkt in de sloppenwijken van Nairobi, o.a. met aids-programma's.

Suzanne van Bredero blijft overtuigd katholiek, en over de paus schrijft ze: "De nacht na zijn kerstpreek van 2008 heb ik wakker gelegen, en niet vanwege de stuitende inhoud: integendeel. Zijn oproep dat juist wij, katholieken, onszelf moesten bekeren, opnieuw moesten bekeren tot Christus (in plaats van onze blik op de zogenaamd nog dwalende anderen te richten?), vond ik heftig en vooral zeer waar."

Lees meer: Ik geloof in een dankbare kerk

Elke week verliest de Protestantse Kerk in Nederland ca. 1100 leden, wat betekent dat de PKN elke week een grote gemeente (en meer dan een fulltime predikantsplaats) kleiner wordt (zie rapport Veerman, p. 4 slot). Dit éne cijfer maakt schokkend duidelijk hoe ingrijpend de secularisatie doorwerkt in onze kerk en cultuur. Godsbesef, binding met de traditie en bij een kerk willen horen blijken bij grote groepen mensen niet bestand tegen dit proces van secularisatie.

Bij haar oprichting dacht de PKN-leiding het tij nog enigszins te keren door een al te optimistische en bijna drieste visienota: Leren leven uit de verwondering. Ook werd aansluiting gezocht bij evangelicale of Pinksterachtige kringen, in de hoop dat deze vitaal ogende stroming de PKN zou kunnen redden. De linker- en middenstroom van de PKN leek door de kerkleiding te zijn afgeschreven, wat veel kerkleden die zich daartoe rekenen pijn heeft gedaan.

Deze toenadering tot de evangelicale richting werd onlangs weer manifest op een ontmoetingsdag van Centraal Weekblad, waar PKN scriba Arjan Plaisier en voorzitter Peter Sleebos van de VPE (Verenigde Pinkster- en Evangeliegemeenten) met elkaar in gesprek gingen. Oecumene is goed en nodig, maar ik vraag me af of deze eenzijdige koers van de PKN niet een vluchtweg is zonder toekomst. Onze kerk zal de crisis van de secularisatie tot de bodem moeten voelen en doorstaan. Dan helpt het niet vooral aansluiting te zoeken bij kringen waar de secularisatie niet of nauwelijks verwerkt wordt, zoals o.a. voren komt in hun bijbelopvatting en geloofsleer (zie ook hieronder: De nood der kerk en EO-leden boos).
Uit statistieken blijkt bovendien dat evangelicalisering van de PKN nauwelijks leidt tot nieuwe bekeerlingen, maar vooral tot recycling van kerkleden. Verder zijn er nogal wat jongeren die zich een tijdlang thuisvoelen in evangelicale kring, maar daarna onvoorbereid het moderne leven ingaan en daar hun geloof weer dreigen te verliezen, omdat ze geen raad weten met zoveel nieuwe vragen (zie ook: Gerucht).

Over een poosje zal op basis van het 'rapport Veerman' een aantal plannen op de synode-tafel komen voor reorganisatie van de PKN. Daarin staat het voorstel centraal predikanten verplicht deel uit te laten maken van een team, dat door één van hen geleid zal worden, o.a. door het voeren van functionerings-, ontwikkelings- en beoordelingsgesprekken. Deze verplichte teamvorming met bijbehorende nascholing zou het werk en de loopbaanontwikkeling van predikanten aantrekkelijker moeten maken . . .
Bij zulke voorstellen krijg ik het gevoel dat de plannenmakers het contact met de predikanten aan de basis dreigen te verliezen, een gevoel dat door veel van mijn collega's werd gedeeld op de laatste vergadering van onze werkgemeenschap. Dat is nogal ernstig, want juist zij staan elke week midden in die crisis, waar kerk en geloof tot op het bot worden aangevochten en uitgedaagd, uitgeput en hopelijk gelouterd.

Er zijn politieke kwesties die de partijpolitiek ver overstijgen en raken aan de grondvesten van rechtsorde en democratie, zoals de steun aan een oorlog. Mr. Hans van Mierlo, minister van staat, zei daarover in verband met een onderzoek naar de Nederlandse steun aan de Irak-oorlog het volgende (2 febr.):

"Het is mijn overtuiging dat op dit moment en in deze zaak de enige juiste weg naar het vinden van de waarheid, die van een parlementaire enquête is, waarbij personen onder ede kunnen worden gehoord. [. . .] De principiële reden is dat één van de oudste verworvenheden van de democratie de erkenning van het recht van het volk om de waarheid te weten is. Wanneer het over zulke belangrijke zaken gaat als medeverantwoordelijkheid voor oorlog en zijn gruwelijke gevolgen, behoort dat recht te worden uitgeoefend door rechtstreeks gekozen vertegenwoordigers van het volk. [. . .]"

Lees meer: Reactie mr. H.A.F.M.O. van Mierlo
en ook: de beslissende speech van Colin Powell voor de VN Veiligheidsraad op 5 februari 2003.

Op vrijdag 23 januari was er de jaarlijkse studiedag van de theologenbeweging Op Goed Gerucht. Rick Benjamins, docent dogmatiek aan de PThU te Leiden, hield er een pleidooi voor het bij elkaar brengen van Verlichting en geloof. "De Verlichting heeft ons geleerd om kritisch naar de wereld te kijken, op eigen benen te staan en na te denken”, aldus Benjamins.

Vanuit dat gezichtspunt verbaast het me al langere tijd dat de collega's van Op Goed Gerucht nogal zwijgzaam zijn over actuele politiek-ethische kwesties, zoals het Israëlisch-Palestijns conflict. Laat je juist bij zulke thema's niet zien dat je bereid en in staat bent om theologisch en spiritueel "op eigen benen te staan en na te denken"?
Ook binnen Op Goed Gerucht zal er wel de nodige verdeeldheid zijn over het thema 'Israël en de Palestijnen'. Maar bij zulke onderwerpen blijkt ook of je zelf de pluriformiteit aankunt die je zo graag ziet binnen de PKN als geheel. Theologen die zich niet wagen aan de actualiteit van ethiek en politiek dreigen te verzanden in burgerlijke theologie. Een 'goed gerucht' uit de beweging Op Goed Gerucht over bijv. het Israëlisch-Palestijns conflict zou de PKN (en ook Joden en Palestijnen) heel goed kunnen doen.

Lees meer: Moderne theologie heeft last van imagoprobleem

Al vele jaren maak ik deel uit van de Onderzoeksgroep Johannes Duns Scotus. Eén van mijn collega's in de onderzoeksgroep, dr. Martijn Bac, is op 21 januari gepromoveerd met een proefschrift over de gereformeerde scholastiek. Dat is de wetenschappelijke theologie die zich ontwikkelde na de Reformatie aan de Nederlandse universiteiten.
De katholieke en de gereformeerde scholastiek zijn onder veel theologen en andere gelovigen ten onrechte onbekend en onbemind. Het proefschrift van Martijn Bac laat opnieuw zien dat deze scholastieke theologie doordenking is op hoog wetenschappelijk niveau van het geloof van het hart.

Lees meer: Voorzienigheid en menselijke vrijheid niet strijdig

Het is een veel besproken onderwerp, ook in het pastoraat: vergeving. Er is verschil tussen bereidheid tot vergeving en vergeving die daadwerkelijk gerealiseerd kan worden. Vergeving kun je pas geven, als de dader die vergeving kan en wil ontvangen na erkenning van schuld. Indringend komt dat naar voren in een interview met Arjen Jansons, die een boek schreef over het misbruik en de moord van zijn dochter Sybine in 1999.

Uit het interview:
"De ontmoeting met C. [de dader] was voor zijn vrouw en dochter in het verwerkingsproces 'wel een heel goede stap', maar ook teleurstellend omdat C. de ware toedracht niet vertelde. "Vergeving is niet iets goedkoops en zeker niet in dit geval. C. erkent de feiten niet, laat staan dat hij spijt heeft betuigd. Dan kun je niet verlangen dat wij hem vergeven."

Lees meer: We hebben het kwaad kunnen overleven

In Trouw staat een leerzaam artikel over Mediteren kan schadelijk zijn. Het artikel spitst zich toe op trainingen in mindfulness, maar de strekking is evenzeer van toepassing op andere vormen van spirituele verdieping en zelfs op gebed of bevindelijkheid.
Niet alleen van tijd tot tijd de diepte in gaan hoort bij geloof en levenskunst, maar ook aan de oppervlakte kunnen blijven, en in die zin 'oppervlakkig leven' (zonodig met hulp van pillen).

Lees meer: Mediteren kan schadelijk zijn

Van 6 tot 9 nomber 2008 bezocht ik een conferentie met aansluitend academische en kerkelijke vieringen ter gelegenheid van de 700ste sterfdag van Johannes Duns Scotus.

Hier de foto's van de Conferentie, de Academische viering in de Unievrsiteit van Keulen en de kerkdienst o.l.v. Kardinaal Meisner

Op dinsdagmiddag 14 oktober kwam een veelkleurig gezelschap uit de kringen van zending en missie bij elkaar in de Utrechtse Matteüskerk. Aanleiding was een studiemiddag rond de presentatie van het nieuwe standaardwerk A History of Christianity in Indonesia. Sprekers waren Jan Aritonang, Tom van den End, Karel Steenbrink en Budi Subanar SJ. Het boek werd aangeboden aan ds. Arenda Haasnoot, vice-praeses van de PKN-synode en pater dr. Kees Maas SVD.

Zie: foto's van de studiemiddag
Lees meer: Nieuw handboek voor Indonesische kerkgeschiedenis

De Wereldraad van Kerken moet zijn kracht niet zoeken in grote gebouwen, macht, invloed, aldus Albert van den Heuvel, oud-secretaris-generaal van de Ned. Hervormde Kerk en lange tijd actief in de Wereldraad. Verminder het aantal stafleden, studies en conferenties, opperde hij. "Ik denk ook dat de tijd gekomen is om het hoofdkantoor in Genève te verkopen en in plaats daarvan kantoren te vestigen op de verschillende continenten." - "Waar de Wereldraad van Kerken zijn kracht wèl in moet (blijven) zoeken, is het vertellen van de verhalen - de verhalen van slachtoffers van onrecht, van oorlog en geweld. Hun een stem geven. Dan is de raad op zijn superbest."

Zulke verhalen zullen ook klinken op een theologische conferentie van de Wereldraad over het Israëlisch-Palestijns conflict, van 10-14 september in Bern. Op uitnodiging van ICCO & Kerkinactie hoop ik daaraan deel te nemen.

Lees meer: Vertel de verhalen van slachtoffers
en ook: Conferentie WCC over Israël & Palestina

Onlangs schreef ik voor ons kerkblad een bijdrage (Statistieken en de Heilige Geest) over de snel voortschrijdende ontkerkelijking in Nederland. Een veelzeggend teken hiervan is het feit, dat de PKN alleen vorig jaar al 60.000 leden verloor.
Onder aanvoering van voormalig scriba Bas Plaisier had de PKN-kerkleiding nogal de neiging zulke getallen en statistieken te relativeren; we zouden moeten vertrouwen op de vernieuwende kracht van de Heilige Geest. In deze lijn zocht het PKN-moderamen vooral aansluiting bij de orthodox-evangelicale richting en de pinksterkerken, als remedie voor de ontkerkelijking. Daarbij sprak Plaisier nogal neerbuigend over de linker- en middenstroom van onze kerk, waarvan we niet veel te verwachten was.

Recent onderzoek heeft opnieuw aangetoond dat ook de evangelicale en pinkstergroeperingen de snelle ontkerkelijking niet weten te keren. De groei van evangelicale gemeenten komt vooral door leden die overkomen uit andere kerken. En hoewel er nog weinig onderzoek naar is gedaan, kennen ook evangelicale groepen veel kerkverlaters en opheffing van gemeenten.

In 1859 publiceerde de bekende theoloog Daniël Chantepie de la Saussaye een geschrift over 'De nood der kerk'. Die nood bestond volgens hem uit een combinatie van twee factoren: de evangelicale richting van zijn tijd (Het Reveil) nam de moderne wetenschap en cultuur te weinig serieus en bleef steken in starre orthodoxie. Aan de andere kant stond de moderne richting in de kerk te weinig open voor het vernieuwende werk van de Geest.
Deze polarisatie van kritiekloze orthodoxie ter rechterzijde en geestloze moderniteit aan de andere kant zag La Saussaye als 'de nood der kerk'. Hij hoopte dat de spirituele vitaliteit van Het Reveil geïnvesteerd zou worden in vernieuwing van de theologie, en in een nieuwe aansluiting tussen traditie en moderne tijd. Maar helaas liep het anders, met ondermeer de afscheiding van de Gereformeerde Kerken als gevolg.

Het geschrift van La Saussaye heeft weinig aan actualiteit verloren, ook niet nu we Samen op Weg zijn in de PKN. Het is geen oplossing eenzijdig de evangelicale koers in te slaan, met verwaarlozing van de veelkleurige breedte van onze kerk. Anders miskennen we hoezeer we zelf door en door geseculariseerd (willen) zijn.

Lees meer: Secularisatie stopt niet door nieuwe kerken

De oprichting en uitbreiding van de staat Israël betekende verwoesting van meer dan 500 Palestijnse dorpen, vele doden en een miljoen Palestijnse vluchtelingen (onder wie ook veel christenen). Desondanks is de toestroom van Joden naar Israël voor de bekende ds. Bottenbley (van de Bethel-gemeente in Drachten) een belangrijk teken van de spoedige wederkomst van Christus. Bottenbley is ervan overtuigd dat hij de wederkomst zelf nog mee zal maken. Zou mooi zijn als we dan ook de terugkeer van de vluchtelingen meemaken.

Lees meer: Ik ga de wederkomst meemaken
en ook: Bottenbley: ‘Deze generatie ontmoet Jezus’ (2005)

In het blad Volzin bepleit collega Offringa (van Op Goed Gerucht) meer ruimte voor twijfel en veelkleurigheid in de kerk, in plaats van krampachtig kiezen voor de identiteit van éénduidige orthodoxie zoals die de laatste jaren door de PKN-kerkleiding wordt nagestreefd.
Ik sluit me graag bij Offringa aan maar kies daarbij voor een 'gulden middenweg'. Respect voor kerk en traditie betekent dat we altijd eerst bereid zijn om krediet te geven aan de orthodoxie van de brede kerkelijke traditie (katholiek en protestant, door de eeuwen heen) en ons daartegenover te verantwoorden. Dan ontdekken we wellicht dat die klassieke traditie ons meer te zeggen heeft en ook meer ruimte biedt dan we op voorhand dachten.
In dat blijvende gesprek rond de kernpunten van traditie en orthodoxie mogen we elkaar alle ruimte geven; twijfel, vragen, alles kan ter sprake komen. Als we dat aandurven, leren we misschien zelfs te genieten van onze veelkleurigheid; in ieder geval zullen we telkens weer ontdekken dat er veel is dat ons bindt en dat we bij elkaar horen binnen de éne Kerk van Christus.

Lees meer: Twijfel moet hoofdthema PKN zijn  

Op vrijdag 3 juli aanvaardde prof. C. van der Kooi zijn ambt als hoogleraar systematische theologie aan de VU met een oratie over 'Goed gereedschap maakt het verschil. Over de plaats en functie van christelijke dogmatiek'. Voorafgaand was er een klein symposium over' Leer in diskrediet? De plaats en functie van de dogmatiek'.
Bij het brede publiek heeft 'dogmatiek' geen goede naam. Men denkt al gauw aan starre systemen, opgelegd geloof, vooringenomenheid, etc. Anderzijds is er binnen en buiten de kerk behoefte aan intellectuele verheldering van het geloof, als die maar duidelijk in verband staat met het concrete leven.

Het symposium bestond uit een reeks korte lezingen met telkens een discussieronde.
Zie hier mijn eigen bijdrage: De helderheid van een geheim
Lees meer: Dogmatiek als goed gereedschap

Toen ik in 1975 begon met mijn theologiestudie in Utrecht was Klaas Vos daar de bevlogen voorzitter van het studentendispuut Voetius. Sindsdien is hij een boeiende zo niet stormachtige weg gegaan, die je van een voormalig Voetius-voorzitter niet zou verwachten. Maar vier jaar geleden stond hij dan toch weer op de kansel, in Culemborg. Over hoe het sindsdien met hem is gegaan, en over wat eraan vooraf ging vertelt hij in Trouw.

Lees meer: God kwam me mijn strot uit

In het tijdschrift Roodkoper geeft Albert van den Heuvel – voormalig secretaris-generaal van de Nederlandse Hervormde Kerk en oud-voorzitter van de Vara – een uitvoerige bespreking van ’Geloven in een God die niet bestaat’ van dominee Klaas Hendrikse.
Hendrikse is volgens Van den Heuvel ’onhelder in zijn gedachtegang’, en heeft ’de diepgang van een garnaal’. „Ik gebruik maar even dezelfde laatdunkende toon die Hendrikse in zijn boek voortdurend tegen anderen aanslaat.”

Lees meer: Ds. Hendrikse heeft de diepgang van een garnaal
en ook: Groter dan St. Klaas

Naar aanleiding van mijn preek op 8 juni over radicale keuzes, consuminderen en barmhartigheid kreeg ik een mooie en lange e-mail van een gemeentelid. Die wees mij o.a. op de volgende websites die ik hier graag onder de aandacht breng:

De klimaatquiz van Natuur en Milieu en Beweging van barmhartigheid en Kiezen voor klimaat

Mijn Culemborgse collega's Henk Fonteyn en Kees van der Zwaard publiceerden een gesprek met Bram Grandia, o.a. bekend als IKON-columnist. Grandia is vredesactivist maar ook vader van een militair die al twee missies in Afhganistan heeft vervuld.

" . . . mijn vader en ik zijn allebei op onze eigen manier idealisten, we knokken allebei op een andere manier ergens voor!"

Lees meer: Tegen de missie maar voor mijn kind! (uit: DubbelAccent, Uitgave van de katholieke en protestantse geestelijke verzorging, febr. 2008) 

De discussie over ds. Klaas Hendrikse, die niet gelooft dat God bestaat, wordt ten onrechte toegespitst op de woordcombinatie van 'God' en 'bestaan'. Mystici en andere theologen weten immers al eeuwenlang dat woorden als 'zijn' en 'bestaan' in relatie tot 'God' een aparte behandeling verdienen. Daarover kun je diepzinnig theologiseren, als je dan ook maar goede en pastorale uitleg geeft aan de gemeente.

De echte kwestie is veel meer of 'God' verwijst naar een transcendente Ander die ons kritisch ter verantwoording kan roepen, bijvoorbeeld wanneer christenen vanuit hun persoonlijke geloofsovertuiging menen Joden te moeten vervolgen. In een verhelderend interview door Job de Haan van de Ikon blijkt ds. Hendrikse tegenover een christelijke antisemiet, als die zich beroept op zijn eigen subjectieve godservaring, geen verweer te hebben. Want godservaring is volgens Hendrikse principieel subjectief en daardoor onaantastbaar.

Beluister: Interview met ds. Klaas Hendrikse door Job de Haan (Ikon)

De Bijbel is een boek dat gedurende een lang historisch proces gegroeid is, een proces van voortschrijdende openbaring, van menselijke interpretatie en herinterpretatie, van traditie en vertaling. Voor christenen is Jezus Christus het centrum van de bijbel en de geschiedenis. Daarom is het christendom niet primair een religie van het boek, maar van een Persoon.

De Islam is wel een religie van het boek en gebaseerd op de overtuiging dat dit boek in één keer, zonder historisch proces, uit de hemel op aarde is gekomen, zuivere openbaring in het Arabisch zonder enige menselijke fout. Om die reden moeten moslimkinderen overal ter wereld Arabisch leren, om de Koran in die openbaringstaal te kunnen reciteren.

Dit verschil in openbaringsopvatting tussen Jodendom en Christendom enerzijds en de Islam anderszijds, verklaart voor een belangrijk deel, waarom het voor de Islam veel moeilijker is ruimte te geven aan pluriformiteit in geloofsleer en interpretatie. Nahed Salim, moslima, schrijfster en tolk, schreef daarover een interessant artikel in Trouw: Gelovige weeskinderen.

Volgens ds. Jan Offringa, voorzitter van Op Goed Gerucht, bestaan er in de kerk twee manieren van geloven:
De eerste, oude benaderingswijze gaat op klassieke wijze om met de grote geloofsvragen. God is de almachtige Vader en schepper. Jezus is gekomen voor onze zonden. De bijbel is Gods onfeilbare woord, met een eenduidige boodschap en moraal. En alleen wie gelooft is verzekerd van een hemelse toekomst. Een geheel aan waarheden, waarin weinig vragen onbeantwoord blijven, aldus Offringa.

De nieuwe benadering is meer een zoektocht, het product van de ontmoeting van het christendom met de moderne en post-moderne wereld, met alle wetenschap, historische disciplines, religieus pluralisme en culturele diversiteit. Vanuit deze laatste benadering is het niet goed mogelijk tot een eenduidige, laat staan onbetwijfelde waarheid te komen voor alle tijden en plaatsen.
Op dit moment wordt een ontwikkeling zichtbaar, aldus Offringa, onder invloed van evangelicalen en andere orthodoxen, waarin de oude klassieke benadering gaat domineren. Hij vindt dat een heilloze weg. Lees meer: Modern geloof is doordacht en doorleefd

Jammer dat Offringa een dubbele karikatuur maakt, zowel van de kerkelijke traditie en orthodoxie, als van de 'moderne zoektocht'. Alsof de goede orthodoxie van de Kerk door de eeuwen heen geen neerslag is van een lange zoektocht, een zoektocht die in onze tijd zijn bijzondere crisis kent, maar niet de eerste.

Zoeken en groeien vanuit orthodoxe wortels, zonder bang te zijn voor vrijzinnige wegen, is de weg die ik probeer te volgen in mijn boek Kijk op geloof, een boek dat volgens de tweedeling van Offringa eigenlijk niet kan bestaan.

Paus Benedictus XVI heeft een nieuwe encycliek geschreven, over de hoop: Spe salvi.
Ik hoop dat ook veel protestanten de encycliek zullen lezen, want die brengt heel mooi de betekenis van de christelijke hoop onder woorden:

"Op een bepaalde manier zoeken we naar het leven zèlf, het ware leven, door zelfs de dood niet aangetast. Tegelijkertijd weten we niet waarheen we ons gedreven voelen. We kunnen niet anders dan ernaar verlangen, en toch weten we dat al het hetgeen wij ervaren of tot stand brengen niet datgene is waarnaar we ten diepste verlangen. Deze onbekende 'zaak' is de ware hoop die ons drijft, maar omdat het tegelijk iets onbekends is, is het de oorzaak van allerlei wanhoop en inspanningen, positief of destructief, op zoek naar authentiek leven in deze wereld en naar authentieke menselijkheid. De term 'eeuwig leven' is bedoeld om een naam te geven aan dit 'onbekende'." 

"De mens heeft onvoorwaardelijke liefde nodig." "God is het fundament van de hoop: niet zomaar een god, maar de God die een menselijk gezicht heeft en die ons heeft liefgehad tot het einde, ieder van ons en heel de mensheid." "Zijn liefde staat garant voor hetgeen we ten diepste verwachten: een leven dat 'waarachtig' leven is."

Volgens de krantenkop in Trouw is de encycliek 'knap en weinig praktisch'. Maar er is ook wijsheid die in zichzelf al praktisch is.

Lees meer: Encycliek is knap en weinig praktisch
De encycliek zelf: in Engelse vertaling

Een paar jaar geleden schreef ik een artikel in het Culemborgse SoW Kerkblad over Gaan we morgen ook naar de kerk? Ds. Henk Fonteijn werd hierdoor geïnspireerd een internet-boekje te schrijven over Waarom ik naar de kerk ga. Beide teksten zijn nu voor het maandblad Reveil aanleiding geweest voor een artikel over 'naar de kerk gaan'.

Lees meer: Uiteindelijk gaat het om God

Zo'n 60.000 opnames van kerken zijn te zien in de digitale beeldbank (www.kerkinbeeld.nl), die 5 september werd gelanceerd bij de start van het academisch jaar van de faculteit Godsdienstwetenschappen aan de Rijksuniversiteit Groningen (RUG). Lees meer: Grootste Nederlandse beeldbank kerken gelanceerd

Ook van de Culemborgse Grote of Barbarakerk is daar een mooie reeks foto's te vinden:
Beeldbank: Grote of Barbarakerk te Culemborg

Lager op deze pagina staat een stukje over Jan Zijlstra en zijn gebedsgenezing. Inmiddels blijkt dat een aantal van zijn genezingswonderen niet blijvend is. Pijnlijk om in een uitzending van EO Netwerk te zien, hoe dat uitwerkt.
Zie hier de uitzending: Wonderen in de Alblasserwaard

Lees meer: Vragen bij genezingsclaim Zijlstra
en Jan Zijlstra: Ik geef eerlijk voorlichting
Zie voor de gemeente van Zijlstra: De Levensstroom

Janneke Vlot uit Bleskensgraaf is na zeventien jaar posttraumatische dystrofie opgestaan uit haar rolstoel. Het gebeurde bij de extraverte gebedsgenezer Jan Zijlstra, in het midden van zijn gemeente De Levensstroom. De eigen gemeente van Janneke in Bleskensgraaf is nu in verlegenheid, want daar hadden ze ook al veel gebeden voor haar genezing. Lees meer: In verlegenheid

Met gebedsgenezing moet je behoedzaam omgaan, want onvoorzichtige duiding kan ons beeld van God vertroebelen. Is God onrechtvaardig, dat Hij zonder opgaaf van reden het éne gebed wel verhoort en het andere niet? Dat kan niet waar zijn. En waarom moet je eerst zeventien jaar lijden?
Sommige mannen of vrouwen - gelovig of niet - blijken de paranormale gave van genezing te hebben, en het is prachtig als je daarmee mensen kunt helpen. Maar dan kun je nog geen heldere conclusies trekken over het verband tussen 'kwaliteit' van geloof, gebed en genezing, alleen al vanwege het feit dat ook gebedsgenezers lang niet iedereen kunnen genezen.

Vraagtekens plaatsen bij de duiding van een genezingswonder (wie zal met zo'n genezing zelf niet blij zijn), is niet zo ernstig als vraagtekens plaatsen bij het karakter van God of bij de oprechtheid van het gebed in Bleskensgraaf. Verder is het goed te overwegen wat Jezus soms zei als Hij een wonder had verricht: "Praat er niet over".

'Ik bleef diepgelovig;
maar geloof vraagt net
als een liefdesrelatie om
regelmatig onderhoud en
daarin schoot ik tekort'

Aldus voormalig premier Ruud Lubbers in zijn mooie Abel Herzberg-lezing.

Lees meer: 'God werd steeds meer mijn stille geliefde'.      

Het dagblad Trouw publiceerde in de afgelopen maanden mooie preekfragmenten uit tweeduizend jaar preekgeschiedenis. Vervolgens mocht het publiek daaruit het mooiste preekfragment kiezen. De meeste stemmen kreeg een gedeelte uit een preek van kerkvader Augustinus (354-430). De keuze van 'het publiek' was uit het hart..

Lees zelf maar: Wie is er nu niet afgemat in deze wereld? . . .

Als hoofd van de Congregatie voor de geloofsleer verwierf Joseph Ratzinger de reputatie van een strenge toezichthouder, die weinig ruimte bood aan andersdenkende priesters en theologen. Ook in Nederland was zijn leertucht soms pijnlijk voelbaar.
Maar als Paus Benedictus XVI heeft hij ons nu verrast met een indrukwekkende encycliek over God is liefde (Deus Caritas Est). Diepgravend maar helder geeft de paus daarin een genuanceerde beschrijving van de liefde, als geschenk van God dat mensen mogen delen en als het centrale geheim van geloof en Kerk. De betekenis van de liefde voor de sexuele en sociale ethiek wordt uitgebreid uitgewerkt.

Vorig jaar publiceerde de Protestantse Kerk in Nederland (PKN) een visiedocument, Leren leven van de verwondering, over de identiteit, roeping en toekomst van de PKN. Het lijkt me een zinvolle en boeiende onderneming de visiedocumenten van paus en PKN op elkaar te betrekken. Voor mij persoonlijk heeft de paus aansprekender onder woorden gebracht uit welke verwondering we als christen leven, en daar mogen we hem - ook als protestanten - dankbaar voor zijn.
Heikele kwesties blijven in de encycliek grotendeels buiten beschouwing. De grote vraag aan de paus blijft daarom wel, of we, - consequent gelovend en denkend vanuit de liefde -, dan ook niet anders dan de rooms-katholieke kerkleer moeten omgaan met de rechten van vrouwen, homoseksualiteit, geboortebeperking, meer theologische en liturgische pluriformiteit, etc. Onder het mom van 'de liefde' kunnen we niet alles maar goed vinden in de kerk, maar binnen de grenzen van de liefde is de ruimte voor anders geloven en kerkzijn groter dan wij vaak durven denken.

Nederlandse vertaling van de encycliek: Deus Caritas est